Οι νέες απαιτήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την επισήμανση των οίνων εφαρμόζονται στους οίνους που παράγονται από τις 8 Δεκεμβρίου 2023 και μετά. Οι οίνοι που είχαν ήδη «παραχθεί» πριν από την ημερομηνία αυτή μπορούν να εξακολουθήσουν να διατίθενται στην αγορά σύμφωνα με τις προηγούμενες απαιτήσεις επισήμανσης μέχρι την εξάντληση των αποθεμάτων τους.
Η έννοια του «παραχθέντος» οίνου δεν ταυτίζεται υποχρεωτικά με το έτος εσοδείας. Ένας αμπελοοινικός προϊόν θεωρείται παραχθείς όταν έχει αποκτήσει τα χαρακτηριστικά και πληροί τις απαιτήσεις της αντίστοιχης κατηγορίας προϊόντος σύμφωνα με την ενωσιακή νομοθεσία.
Οι νέες απαιτήσεις περιλαμβάνουν:
- την ενεργειακή αξία,
- την πλήρη διατροφική δήλωση και
- τον κατάλογο των συστατικών.
Η πλήρης διατροφική δήλωση και ο κατάλογος συστατικών μπορούν να παρέχονται είτε στη φυσική ετικέτα είτε με ηλεκτρονικά μέσα, όπως μέσω QR code. Όταν η πλήρης διατροφική δήλωση παρέχεται ηλεκτρονικά, η ενεργειακή αξία εξακολουθεί να πρέπει να αναγράφεται στη φυσική ετικέτα της φιάλης.
Ενεργειακή – θερμιδική αξία του οίνου
Η ενεργειακή αξία του οίνου υπολογίζεται με βάση τους επίσημους συντελεστές μετατροπής ενέργειας που προβλέπει ο Κανονισμός (ΕΕ) 1169/2011.
Για έναν ακριβή υπολογισμό μπορούν να χρησιμοποιηθούν αναλυτικά δεδομένα για συστατικά όπως:
- η αιθανόλη,
- τα σάκχαρα,
- οι πολυόλες, όπως η γλυκερόλη, και
- τα οργανικά οξέα.
Δεν απαιτείται, ωστόσο, υποχρεωτικά ξεχωριστή εργαστηριακή ανάλυση κάθε θρεπτικού συστατικού για κάθε οίνο.
Σύμφωνα με τον Κανονισμό (ΕΕ) 1169/2011, οι τιμές της διατροφικής δήλωσης είναι μέσες τιμές και μπορούν να βασίζονται:
α) στην ανάλυση του τροφίμου από τον παραγωγό,
β) στις γνωστές ή πραγματικές μέσες τιμές των συστατικών που χρησιμοποιούνται, ή
γ) σε γενικώς καθορισμένα και αποδεκτά δεδομένα.
Επομένως, εργαστηριακές αναλύσεις, υπολογισμοί και κατάλληλα τεκμηριωμένα βιβλιογραφικά δεδομένα μπορούν, ανάλογα με την περίπτωση, να χρησιμοποιηθούν για τον προσδιορισμό των δηλούμενων τιμών.
Η πλατφόρμα Wine-Elabels.eu παρέχει τη δυνατότητα υπολογισμού της ενεργειακής αξίας του οίνου με βάση τα σχετικά δεδομένα που καταχωρεί ο χρήστης.
Διατροφική δήλωση
Η υποχρεωτική διατροφική δήλωση περιλαμβάνει, ανά 100 ml οίνου:
- Ενέργεια, σε kJ και kcal
- Λιπαρά
- εκ των οποίων κορεσμένα
- Υδατάνθρακες
- εκ των οποίων σάκχαρα
- Πρωτεΐνες
- Αλάτι
Σύμφωνα με την ειδική καθοδήγηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τους οίνους, όταν η ποσότητα ενός ή περισσότερων θρεπτικών συστατικών είναι αμελητέα, η αριθμητική αναγραφή τους μπορεί να αντικατασταθεί από διατύπωση όπως:
«Περιέχει αμελητέες ποσότητες …»
η οποία πρέπει να βρίσκεται σε άμεση εγγύτητα με τη διατροφική δήλωση.
Λίστα συστατικών
Η λίστα συστατικών αποτελεί επίσης υποχρεωτική πληροφορία για τους οίνους που εμπίπτουν στις νέες απαιτήσεις επισήμανσης.
Η ευρωπαϊκή νομοθεσία προβλέπει ειδικούς κανόνες για την ονομασία και παρουσίαση των συστατικών και των προσθέτων που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή οίνου.
Τα πρόσθετα αναγράφονται κατά κανόνα με τη λειτουργική κατηγορία τους και στη συνέχεια με την ειδική ονομασία ή, όπου επιτρέπεται, τον αριθμό Ε.
Οι ουσίες ή τα προϊόντα που προκαλούν αλλεργίες ή δυσανεξίες πρέπει να δηλώνονται σύμφωνα με τους ειδικούς κανόνες επισήμανσης.
Η πλατφόρμα Wine-Elabels.eu επιτρέπει τη δημιουργία και μορφοποίηση της λίστας συστατικών με βάση τα στοιχεία που εισάγει ο παραγωγός.
Λιπαρά
Τα λιπαρά βρίσκονται συνήθως σε εξαιρετικά χαμηλές ή μη ανιχνεύσιμες συγκεντρώσεις στους συμβατικούς οίνους.
Δημοσιευμένα δεδομένα του Australian Wine Research Institute (AWRI) και της Affinity Labs από αναλύσεις τυπικών αυστραλιανών οίνων δεν έδειξαν ανιχνεύσιμη περιεκτικότητα σε λιπαρά στις κατηγορίες που εξετάστηκαν.
Σύμφωνα με τις οδηγίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη στρογγυλοποίηση της διατροφικής δήλωσης:
- για λιπαρά σε συγκέντρωση ≤0,5 g/100 ml μπορεί να δηλωθεί 0 g ή <0,5 g ανά 100 ml,
- για κορεσμένα λιπαρά σε συγκέντρωση ≤0,1 g/100 ml μπορεί να δηλωθεί 0 g ή <0,1 g ανά 100 ml.
Εναλλακτικά, όταν οι ποσότητες είναι αμελητέες, μπορεί να χρησιμοποιηθεί η σχετική δήλωση περί αμελητέων ποσοτήτων.
Τα παραπάνω αναλυτικά δεδομένα του AWRI αφορούν τυπικούς αυστραλιανούς οίνους και αποτελούν χρήσιμη βιβλιογραφική αναφορά. Δεν αποτελούν, όμως, επίσημες γενικές τιμές που έχει καθορίσει η Ευρωπαϊκή Ένωση για όλους τους οίνους.
Πρωτεΐνες
Στα δεδομένα που δημοσίευσε το AWRI για τυπικούς αυστραλιανούς οίνους, οι πρωτεΐνες βρέθηκαν σε χαμηλές συγκεντρώσεις, περίπου από 0 έως 0,4 g/100 ml.
Σύμφωνα με τις ευρωπαϊκές οδηγίες στρογγυλοποίησης, όταν η συγκέντρωση πρωτεΐνης είναι ≤0,5 g/100 ml, μπορεί να δηλωθεί:
0 g/100 ml
ή
<0,5 g/100 ml.
Επομένως, για έναν οίνο του οποίου η πραγματική ή τεκμηριωμένη μέση περιεκτικότητα βρίσκεται εντός αυτού του ορίου, η αναγραφή 0 g/100 ml είναι συμβατή με τις σχετικές οδηγίες.
Τα δεδομένα του AWRI αφορούσαν κυρίως μη ενισχυμένους ερυθρούς, λευκούς και ροζέ αυστραλιανούς οίνους, με επίπεδα σακχάρων περίπου 0–12 g/L.
Για διαφορετικές κατηγορίες προϊόντων, όπως ειδικούς οίνους, αρωματισμένα προϊόντα, οίνους με ασυνήθιστα συστατικά ή άλλα προϊόντα αμπελοοινικής βάσης, οι συγκεκριμένες τυπικές τιμές δεν θα πρέπει να εφαρμόζονται αυτομάτως χωρίς πρόσθετη τεκμηρίωση.
Άλας
Στη διατροφική δήλωση της Ευρωπαϊκής Ένωσης το «αλάτι» δεν σημαίνει ότι μετράται απαραιτήτως η πραγματική ποσότητα χλωριούχου νατρίου (NaCl) που υπάρχει στο προϊόν.
Ο Κανονισμός (ΕΕ) 1169/2011 ορίζει το αλάτι ως ισοδύναμο άλατος, το οποίο υπολογίζεται από την περιεκτικότητα σε νάτριο σύμφωνα με τον τύπο:
Αλάτι = Νάτριο × 2,5
Επομένως, η τιμή της διατροφικής δήλωσης εκφράζει το ισοδύναμο άλατος που προκύπτει από το συνολικό νάτριο του προϊόντος και όχι κατ’ ανάγκη την πραγματική ποσότητα NaCl που βρίσκεται στον οίνο.
Πότε μπορεί να δηλωθεί 0 g αλατιού;
Σύμφωνα με τις οδηγίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη στρογγυλοποίηση των διατροφικών τιμών, όταν το αλάτι βρίσκεται σε συγκέντρωση:
≤0,0125 g/100 ml
μπορεί να δηλωθεί:
0 g
ή
<0,01 g
ανά 100 ml.
Εναλλακτικά, όταν η ποσότητα είναι αμελητέα, μπορεί να χρησιμοποιηθεί η διατύπωση:
«Περιέχει αμελητέες ποσότητες αλατιού».
Ποια είναι η συνήθης ποσότητα αλατιού στο κρασί;
Το AWRI εξέτασε βάση δεδομένων 1.851 αποτελεσμάτων νατρίου σε αυστραλιανούς ερυθρούς, λευκούς και ροζέ οίνους και μετέτρεψε τις συγκεντρώσεις νατρίου σε ισοδύναμο άλατος με τον συντελεστή 2,5.
Στο συγκεκριμένο σύνολο δεδομένων η μέση τιμή ήταν περίπου:
0,013 g αλατιού/100 ml
ενώ το AWRI πρότεινε ως συντηρητική τυπική τιμή για το συγκεκριμένο σύνολο αυστραλιανών οίνων:
0,03 g/100 ml.
Η τιμή των 0,03 g/100 ml δεν αποτελεί επίσημη τυπική τιμή της Ευρωπαϊκής Ένωσης και δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως υποχρεωτική ή καθολικά αποδεκτή τιμή για όλους τους ευρωπαϊκούς οίνους.
Αποτελεί βιβλιογραφική εκτίμηση που προτάθηκε από το AWRI με βάση το δικό του αναλυτικό σύνολο δεδομένων.
Για ακριβέστερη δήλωση, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις όπου υπάρχουν λόγοι να αναμένεται αυξημένη συγκέντρωση νατρίου, μπορεί να προσδιοριστεί εργαστηριακά το νάτριο και να υπολογιστεί το ισοδύναμο άλατος:
Αλάτι (g/100 ml) = Νάτριο (g/100 ml) × 2,5
Σημαντική διευκρίνιση για τις ανοχές
Οι ανοχές που αναφέρονται στις κατευθυντήριες οδηγίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής χρησιμοποιούνται για την αξιολόγηση της συμμόρφωσης μεταξύ μιας δηλωμένης μέσης τιμής και της τιμής που μπορεί να προκύψει κατά τον επίσημο έλεγχο.
Δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται ως βάση για τη σκόπιμη επιλογή μιας χαμηλότερης δηλωμένης τιμής.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισημαίνει ότι οι επιχειρήσεις τροφίμων πρέπει να ενεργούν καλόπιστα και να επιδιώκουν υψηλό βαθμό ακρίβειας, ώστε οι δηλωμένες τιμές να προσεγγίζουν τις πραγματικές μέσες τιμές του προϊόντος και να μην τοποθετούνται σκόπιμα στα άκρα των επιτρεπόμενων ορίων ανοχής.
Σάκχαρα και υδατάνθρακες
Στη διατροφική δήλωση πρέπει να γίνεται σαφής διάκριση μεταξύ:
- Υδατανθράκων
- εκ των οποίων σακχάρων
Ο Κανονισμός (ΕΕ) 1169/2011 ορίζει ως «σάκχαρα» όλους τους μονοσακχαρίτες και δισακχαρίτες που υπάρχουν στο τρόφιμο, εξαιρουμένων των πολυολών.
Ως «υδατάνθρακες» ορίζονται οι υδατάνθρακες που μεταβολίζονται από τον άνθρωπο και περιλαμβάνονται επίσης οι πολυόλες.
Η γλυκερόλη (γλυκερίνη) αποτελεί πολυόλη και συνεπώς μπορεί να συνεισφέρει στη δηλούμενη ποσότητα υδατανθράκων.
Τα οργανικά οξέα, αντιθέτως, δεν πρέπει να προστίθενται στην ποσότητα «Υδατάνθρακες».
Τα οργανικά οξέα αποτελούν ξεχωριστή κατηγορία κατά τον υπολογισμό της ενεργειακής αξίας και έχουν δικό τους ενεργειακό συντελεστή μετατροπής.
Επομένως, πρέπει να διακρίνουμε:
Υδατάνθρακες: περιλαμβάνουν τα σάκχαρα και άλλους μεταβολίσιμους υδατάνθρακες, συμπεριλαμβανομένων των πολυολών.
Σάκχαρα: μονοσακχαρίτες και δισακχαρίτες, χωρίς τις πολυόλες.
Οργανικά οξέα: δεν δηλώνονται ως υδατάνθρακες, αλλά λαμβάνονται χωριστά υπόψη στον υπολογισμό της ενεργειακής αξίας.
Τυπικές τιμές γλυκερόλης
Σε δεδομένα που έχει δημοσιεύσει το AWRI έχουν χρησιμοποιηθεί ως ενδεικτικές τιμές γλυκερόλης περίπου:
- 0,5 g/100 ml για λευκούς οίνους
- 1,0 g/100 ml για ερυθρούς οίνους
Οι τιμές αυτές μπορούν να αποτελέσουν χρήσιμη βιβλιογραφική αναφορά, αλλά δεν αποτελούν επίσημες γενικές τιμές που έχει καθορίσει η Ευρωπαϊκή Ένωση.
Όπου απαιτείται μεγαλύτερη ακρίβεια, η γλυκερόλη μπορεί να προσδιοριστεί αναλυτικά, μεταξύ άλλων και με κατάλληλες αναλυτικές μεθόδους όπως FTIR, εφόσον η μέθοδος είναι κατάλληλα βαθμονομημένη και επικυρωμένη για τη συγκεκριμένη εφαρμογή.
Τι σημαίνουν οι «μέσες τιμές» στη διατροφική δήλωση;
Η Ευρωπαϊκή νομοθεσία δεν απαιτεί η δηλωμένη τιμή να ταυτίζεται απόλυτα με κάθε μεμονωμένο εργαστηριακό αποτέλεσμα.
Η διατροφική δήλωση βασίζεται σε μέσες τιμές, δηλαδή σε τιμές που αντιπροσωπεύουν κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο την πραγματική ποσότητα του αντίστοιχου θρεπτικού συστατικού στο προϊόν.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει δημοσιεύσει κατευθυντήριες οδηγίες σχετικά με τις ανοχές μεταξύ δηλωμένων και αναλυτικά προσδιορισμένων τιμών.
Οι ανοχές αυτές:
- διαφέρουν ανάλογα με το θρεπτικό συστατικό και τη συγκέντρωσή του,
- δεν αποτελούν ένα γενικό όριο ±20% για όλες τις περιπτώσεις,
- περιλαμβάνουν την αβεβαιότητα μέτρησης όπως προβλέπεται από το σχετικό έγγραφο καθοδήγησης και
- δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται για τη συστηματική υποεκτίμηση ή υπερεκτίμηση της πραγματικής διατροφικής σύνθεσης του προϊόντος.
Συμπέρασμα
Για έναν τυπικό μη ενισχυμένο οίνο, τα διαθέσιμα δημοσιευμένα αναλυτικά δεδομένα δείχνουν ότι τα λιπαρά, τα κορεσμένα λιπαρά και οι πρωτεΐνες βρίσκονται συνήθως σε πολύ χαμηλές συγκεντρώσεις.
Όταν οι πραγματικές ή κατάλληλα τεκμηριωμένες μέσες τιμές βρίσκονται κάτω από τα σχετικά όρια των ευρωπαϊκών οδηγιών στρογγυλοποίησης, μπορούν να δηλώνονται ως μηδενικές ή να χρησιμοποιείται η ένδειξη ότι περιέχονται αμελητέες ποσότητες.
Για το αλάτι χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή. Η τιμή υπολογίζεται από το νάτριο σύμφωνα με τη σχέση:
Αλάτι = Νάτριο × 2,5
και η τιμή 0,03 g/100 ml που έχει προταθεί στη βιβλιογραφία βασίζεται σε συγκεκριμένα δεδομένα αυστραλιανών οίνων και δεν αποτελεί επίσημη καθολική τιμή της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Αντίστοιχα, οι τυπικές τιμές γλυκερόλης που έχουν δημοσιευθεί μπορούν να χρησιμοποιούνται ως τεχνική βιβλιογραφική αναφορά, αλλά δεν πρέπει να παρουσιάζονται ως επίσημες τιμές της ΕΕ.
Για τη μεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια, ο παραγωγός μπορεί να χρησιμοποιεί αναλυτικά αποτελέσματα του συγκεκριμένου οίνου ή άλλες κατάλληλα τεκμηριωμένες μέσες τιμές, σύμφωνα με τις δυνατότητες που παρέχει ο Κανονισμός (ΕΕ) 1169/2011.
Βασικές πηγές
- Κανονισμός (ΕΕ) 1169/2011 σχετικά με την παροχή πληροφοριών για τα τρόφιμα στους καταναλωτές.
- Ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής C/2023/1190 – Ερωτήσεις και απαντήσεις για την εφαρμογή των νέων διατάξεων επισήμανσης των οίνων.
- European Commission Guidance Document for tolerances for nutrient values declared on a label.
- Australian Wine Research Institute – Typical values for fats, proteins and salt in Australian wine for nutritional labelling.